Ferdinand Grapperhaus is hoogleraar Europees arbeidsrecht, Partner bij Allen & Overy, vader van vier, voetballiefhebber, ...

Lees meer

Gepost op 15 augustus 2017

Waanzinnigheidsgehalte

Mensen die zeggen dat ze het goed voor hebben met de mensheid, daar voel ik me altijd wat ongemakkelijk bij. Ze hebben vaak een blinde overtuiging dat alles mag om de gewone mens — nog beter: de achtergestelde mens — te verheffen. In de jaren zeventig had je Ien van de Heuvel, PvdA-voorzitter van de wereldverbeterende soort. Zij vond dat er een fundamenteel verschil was tussen een linkse en een rechtse dictatuur, omdat linkse dicators meer doen aan de levensomstandigheden van de bevolking, zoals de gezondheidszorg.. Het is een vaker gehoord misverstand, dat nog steeds bestaat. Vorige week gaf het SP-kamerlid Karabulut aan dat we niet zo hard over het regime-Maduro in Venezuela moeten oordelen. Het instellen van een ondemocratische grondwetgevende vergadering die het Venezolaanse parlement in wezen vervangt, het ontslaan van de onafhankelijke openbare aanklager, vijfduizend arrestaties in vier maanden tijd — het zijn volgens de SP-parlementariër 'tot op zekere hoogte' interne aangelegenheden die zich binnen de kaders van de Venezolaanse wet afspelen. Welke wet? Het decreet waarmee Maduro eenzijdig de parlementaire meerderheid van de oppositie buiten spel heeft gezet, met behulp van een dubieus referendum? Zo offert de SP de Venezolaanse rechtsstaat op aan wat volgens een ondemocratisch aan de macht gekomen dictator goed is voor het volk. Maar wie de rechtsstaat ondermijnt, haalt ook het volk onderuit. Door de hyperinflatie in Venezuela wordt het leven voor gewone mensen onbetaalbaar, en nog erger: storten openbare voorzieningen in, zoals de gezondheidszorg. De mensen lijden honger en leven in onzekerheid. Daarbij, dictators hebben, naarmate ze langer aan de macht zijn, een hoger waanzinnigheidsgehalte: bij Maduro is dat te zien in zijn benoeming van allerlei middelmatige figuren op sleutelposities in de staatsoliemaatschappij, die daardoor aan mismanagement ten onder dreigt te gaan. De inkomsten van het land drogen op die manier geleidelijk op en de bevolking heeft straks uiteindelijk ook geen werk meer. Voor de SP maakt dat allemaal niet uit. Daar heeft men er blijkbaar geen moeite mee dat de marionet die inmiddels door Maduro als nieuwe hoogste openbaar aanklager is benoemd, een 'waarheidscommissie' gaat leiden, die zelfstandig en zonder proces mensen kan vervolgen en veroordelen. Ik heb geen enkel vertrouwen in welke commissie dan ook die zichzelf vanaf het begin met het epitheton waarheid tooit. Waarheid is niet gediend met commissies: dat laat de felle kritiek zien die in de VS is losgebarsten na de brute aanslag door een ‘white supremacist’ in Charlottesville. Om een president — dictator of rechtmatig gekozen — op zijn verantwoordelijkheid te wijzen zijn openbare discussie, vrije meningsuiting en tegenspraak nodig. Wie weet kom je dan nog eens tot het goede voor de mensheid.
Gepost op 08 augustus 2017

Digitale competitie

Nederland is terecht trots op het nationale damesvoetbalelftal dat zondag na een spannend toernooi Europees Kampioen werd. Zouden er nou ook Parijzenaars zijn die straks trots zijn wanneer Paris Saint-Germain (PSG) de Champions League wint met een speler — Neymar — waarvan de transfer 220 (tweehondertwintig, het staat er echt) miljoen euro heeft gekost? Ik kan het me niet voorstellen. Het gebrek aan voetbalplezier wordt bij mij in het geval van Neymar veroorzaakt door het met emmers geld doodgooien van elke vorm van sportieve competitie. En zo is er ook dit jaar weer een monopolie aan de top van het mannenvoetbal, bepaald door Real Madrid, Manchester City en nog een paar door sjeiks of oligarchen aangedreven voetbalclubs — inclusief dus PSG. De internationale topclubs in het voetbal zijn in hun veelvraterigheid een metafoor voor de wereld van de technologie-reuzen. Die blijven groeien in omzet, winst en marktaandeel en breiden hun activiteiten steeds meer uit, totdat hun digitale technologie ook aan de basis staat van een monopolie in andere sectoren. Het feit dat Amazon bezig is een supermarktketen over te nemen is daar alvast een exponent van, de auto’s van Apple en Google zijn dat ook. Zorgwekkender is het dat Facebook inmiddels 98 essentiële datacategoriën van zijn gebruikers heeft, dankzij koppeling van gegevens aan die van andere dataverzamelaars. Het geeft Facebook de mogelijkheid persoonsgerichte advertenties te verkopen, maar die uitgebreide datacatalogus kan straks evengoed voor andere doeleinden worden ingezet, zoals ten behoeve van werkgevers van gebruikers, of zelfs overheden. Want een andere uitwas van de monopoliepositie van de techreuzen is dat ze zelf bepalen wanneer het voor hun bedrijfsactiviteiten wel of niet gewenst is om met autoriteiten samen te werken. Zo weigerde Apple in 2016 in de VS heel flink om de FBI aan een decodeersleutel voor de iPhone van een zware crimineel te helpen, maar was het wel bereid om de Chinese autoriteiten ter wille te zijn met het blokkeren van een app waarmee gebruikers de Chinese internetcensuur konden omzeilen. Alles voor het marktaandeel. De enige oplossing is dat er meer concurrentie komt op en rondom het internet. Als we internet als een maatschappelijk goed willen blijven beschouwen, moet het niet door steeds minder partijen gedomineerd worden. Er zijn dan ook scherpere regels nodig die het gebruik van internetdata limiteren. En die vrijheid van informatie garanderen. Mark Zuckerberg kondigde begin dit jaar aan dat Facebook zal streven naar een 'more informed community'. Maar dat is niet de oplossing, want dan bepaalt Facebook toch weer zelf wat meer informatie inhoudt. De consument bepaalt, zo was het toch? Maar dan is er keuze nodig. En echte competitie.
Gepost op 01 augustus 2017

Zorg om Amerikaanse Sancties

Vroeger bewaarde degene die tijdens je vakantie de planten verzorgde, ook de kranten van drie weken. Dat gaf een aangenaam, licht psychedelisch gevoel bij thuiskomst: je las oud nieuws voor het eerst, maar het was mooi wel oud nieuws. Je kon hele nieuwsfeuilletons volgen, soms tot en met de afloop. Je betrapte jezelf er op dat veel nieuws alleen maar nuttig was om er de volgende dag de vis in te verpakken. Drie weken de krant na-lezen, en je wist wat belangrijk was en wat niet. Voorbij is die tijd. Zelfs op mijn smartphone kan ik het nieuws, en ook de commentaren daar op, overal ter wereld, in alle talen en via alle gewenste media tijdens mijn vakantie volgen. Het wordt zo steeds moeilijker om ernst en hype van elkaar te onderscheiden. Want wat is nu voor ons, West-Europeanen, het belangrijkste wereldnieuws van de afgelopen weken? De afschaffing van Obamacare? De strijd rondom een bijna-dodelijk zieke Engelse baby? Bosbranden in Zuid-Europa? Of de raketlanceringen van Noord-Korea? Het is een lastige vraag, die ook samenhangt met het welhaast Shakespeariaanse dilemma: Wat is een voorpagina? (Voor de beeldmedia: wat is een openings-item?) Zelf houden de aangekondigde aangescherpte, Amerikaanse sancties tegen Rusland mij het meest bezig. Wat we ook van de Russische machthebbers vinden, Rusland heeft een open economie waarin ons bedrijfsleven veel geinvesteerd heeft, en ook voor een deel qua energievoorziening van afhankelijk is. En wat we ook van de Amerikanen vinden, het kan niet zo zijn dat hun woede over feilen in het eigen verkiezingsproces – de Russen zouden immers de presidentverkiezingen oneigenlijk beinvloed hebben – een alibi oplevert om onze energievoorziening te bepalen. Het komt mij persoonlijk ook niet waarachtig over dat er sancties worden aangekondigd die indirect een grote impact op Europa kunnen hebben, vanwege een verdenking die in eigen land nog op geen enkele wijze deugdelijk is onderzocht. Laat staan tot aanpak van de werkelijke verantwoordelijken heeft geleid. Het ware veel verstandiger om eerst grondig te onderzoeken wat er nu precies gebeurd is rondom die presidentsverkieizingen. Dat kan via een senaatscommissie. Die heeft daar alle geëigende middelen voor, zelfs al beroept elk aangetrouwd familielid van president Trump zich op zijn zwijgrecht, en wordt de totale Witte Huis staf vervangen. Het gaat niet aan dat onze belangrijkste buiten-Europese bondgenoot zo ruecksichtslos sancties oplegt die de EU in de rug treffen. Nota bene, op een moment dat diezelfde EU veel gestructureerder anti-democratische tendenzen in Oost-Europa aanvecht. Om dat aan de Senaat duidelijk te maken is een zware taak voor de Europese leiders, die niet tot na de vakantie kan wachten. Die sancties worden nooit oud nieuws.
Gepost op 25 juli 2017

La collina

Met het eind van de reis in zicht bezoek ik in Genua de immense begraafplaats op de heuvel Staglieno, vol grafmonumenten van beroemde beeldhouwers. Ik zoek het graf van Fabrizio De André, de Italiaanse zanger-liedjesschrijver, uit een tijd dat dat genre niet was verwaterd door Anglo-Amerikaanse commercie. De André was sociaal bewogen, hij bestookte overheid, kerk en establishment met poëtische, op weemoedige muziek gezette scherpe teksten. Ongeschikt voor de Nobelprijs. Hier ligt hij ergens, op een grafheuvel, zoals hij die zelf bezong in La Collina, uit 1971, over de achteloosheid van de dood in een willekeurige stad. Over de man, die in een ingestorte mijn omkwam, en het meisje dat bij een illegale aborteur doodbloedde. Over generaals die voor elke duizend gesneuvelde soldaten een grafteken opgespeld kregen, en de jongens zelf, die zich met blinde vaderlandsmoed van loopgraaf naar grafheuvel lieten jagen. De klacht van De André over het gemak waarmee we doden bijzetten in de vergetelheid was profetisch. In de dertig jaar na 1971 bleek de corruptie in Italië zo diepgeworteld dat machthebbers even achteloos over de dodelijke slachtoffers van weer een aanslag van extreem rechts of links heen konden stappen, zoals na de bomaanslag op het station van Bologna in 1980. Of rondom de botte weigering van de regering om in 1978 op de eisen van de ontvoerders van Aldo Moro in te gaan, waarna Moro door hen werd afgemaakt. Compassie impliceerde in die jaren in Italië een bekentenis. Dat leek in 1992 te veranderen, toen onderzoeksrechters Falcone en Borsellino door de mafia werden vermoord. De verontwaardiging in Italië was groot, en de vrouw van een van de omgekomen lijfwachten deed onverwacht een emotionele oproep tijdens zijn begrafenis aan de Italianen zich van de corruptie af te keren. Dat is niet gelukt. Italië staat derde op de lijst van meest corrupte rijke landen. Grote delen van het zuiden zijn als van oudsher aan de georganiseerde misdaad overgeleverd. Politici en bestuurders in heel Italië slagen er niet in de corruptie van zich af te schudden. Illustratief was de fraude met geld dat bestemd was voor wederopbouw na recente aardbevingen. Maar ook de gewone Italiaan heeft er moeite mee op zijn eigen omkoopbaarheid te worden aangepakt. De scheidende onderzoeksrechter Colombo zei twee jaar geleden dat het probleem van de corruptie zo wijdverbreid is dat het niet is op te lossen '...langs de weg van het recht'. Fabrizio De André ligt alweer achttien jaar in een eenvoudig familiegraf, zonder beeldenopsmuk. Zijn profetieën zijn door de moderne Italiaanse samenleving even achteloos achtergelaten als de doden uit zijn liedje. Dormono, dormono sulla Collina: voor altijd slapend op de heuvel.
Gepost op 18 juli 2017

Huwelijk in Italië

Na bijna twee weken kokend asfalt en verlaten binnenland is het zo ver. Ik loop door een middeleeuws ogende poort en ben op het feest, ter ere van het huwelijk tussen twee mannen in Nardo, Zuid-Italië. Een beschaafd gebeuren, in een landhuis uit de veertiende eeuw. Prachtige eenvoud binnen, sober meubilair, maar ik word snel uit de droom geholpen. Je kunt hier geen mooie spullen neerzetten want zodra je even weg bent wordt alles gejat, door lokale diefjes. Niks geen 'Ndrangheta. Er wordt zowaar gedanst op Michael Jackson en de Stones. Pas aan het eind van de avond wordt er gespeecht. Alle sprekers — meer nog: alle aanwezigen — zijn het erover eens dat het een grote sprong voorwaarts is dat in Italië het homohuwelijk is erkend. De zus van een van de bruidegoms zegt in een ontroerende toespraak dat het bij trouwen niet gaat om zomaar een ceremoniële verbinding van mensen, maar voor alles om de bezegeling van de liefde tussen twee individuen. Dat is mooi, denk ik, na de zin een paar keer herkauwd te hebben. Maar als het waar is, zegt het veel over onze samenleving, met haar hoge percentage echtscheidingen. Kennelijk is trouwen in veel gevallen wel degelijk verworden tot een rituele stap die bij het leven hoort, en die net zo makkelijk kan worden teruggedraaid. De gedachte dat je je lot met elkaar verknoopt, is misschien wel achterhaald. In Italië is het ook al zo ver: één op de vijf huwelijken loopt op de klippen. Het familieleven raakt hier in veel opzichten uitgehold: zo staat het Italiaanse geboortecijfer inmiddels op 0,7. Dorpen sterven uit, maar steden krimpen ook. De meeste Italiaanse vrouwen willen al jaren niet meer dan één kind. Meer kinderen is anti-emancipatorisch. En ook duur, in een land waarin kinderen krijgen jarenlang nauwelijks financieel voordeel bood. Zo heeft kinderen krijgen in heel West-Europa steeds meer een politiek-economische lading gekregen. In 1994 liep mijn vrouw in Perugia, met de jongste van elf maanden in een buggy, een schoenenwinkel in. Ze kreeg complimenten van de verkoopster: een kind gebaard, en er toch nog zo goed uit zien. Trots wees mijn vrouw op de rest van het kroost dat op dat moment in mijn kielzog de winkel binnen slenterde. Quattro bambini, zei ze gloedvol. De verkoopster keek geschokt naar mij, haar ogen vernauwden zich terwijl ze zacht siste: che bestia — wat een beest. Michael Jackson schettert opnieuw over het feestverlichte landgoed. 'Wanna be startin' something'. Dat herken ik wel. Wij wilden gewoon een gezin. Zoals die twee mannen hun liefde wilden bezegelen. Soms is dat genoeg reden voor een feest.
Gepost op 11 juli 2017

Ondergedompeld in Italië

Ten zuiden van Pescara wordt het onverdraaglijk heet. De snelweg voert naar het uiteinde van Europa, na Bari wordt het steeds leger. De zee ruikt bij de Adriatische kust naar rotte vis. Hier gooien de Italianen nog hun afval langs de kant van de weg na een dagje strand. Landinwaarts, verder zuidelijk, veel doodse en verwaarloosde stadjes. Italianen zijn volgens één onderzoek de gezondste mensen ter wereld, maar volgens een ander matig gelukkig — de hypochonders van Europa. En toch de hartelijkste mensen op aarde. Je moet ze wel kunnen verstaan. Hier spreekt men louter Italiaans. Veel Nederlanders zouden hier verloren raken in de taal. Wij hebben een te hoge dunk van onze kennis van vreemde talen, aldus de Onderwijsraad in een rapport van tien jaar terug. De raad adviseerde ter verwezenlijking van een hoger niveau van vreemde talen de onderdompelingsmethode. Een goed idee, maar het had mij te veel met school te maken. Zelf leerde ik uit noodzaak Italiaans. Ik speelde als jongen met de kinderen in het Italiaanse dorp waar wij als gezin met vakantie naar toe gingen. En als je ‘hem’ niet voortdurend wilt zijn met verstoppertje — nascondino, dit terzijde — zul je de in het Italiaans naar elkaar gefluisterde aanwijzingen moeten begrijpen. Bovendien waren het de jaren van Croejief en Oesjof — Barry Hulshoff — dus moest ik als twaalfjarige aan de keukentafel aan vaders en ooms van vriendjes totaalvoetbal uitleggen. Zonder enig instructieboek begrijp ik Italiaans beter dan alle talen die er werden ingedreund op de middelbare school. Zou dat geen goede onderdompelingsmethode zijn? Dat schoolkinderen uit de EU tussen de tien en veertien ieder jaar in juni volledig qua nationaliteiten mengen in een vakantiekamp? Dat ze spelen en sporten in de taal van het gastland? Gezien de klimaatverandering ook veel beter om buiten te spelen. Voor pesten geen vrees: althans, Italiaanse kinderen pesten het minst van alle Europese kinderen. Ondertussen in Nardo aangekomen, voor het huwelijk van kennissen. De hotelbaas legt uit dat het huis waarin we slapen uit 1500 is maar dat de achtergevel uit de jaren zestig dateert. Pas nadat zijn familie de oorspronkelijke achtergevel had vervangen door een praktische betonnen muur, besefte men een 16de eeuwse achtergevel te hebben gesloopt. Een variant op het vrouwtje dat een paar jaar terug een eeuwenoud fresco een lekkere opfrisbeurt met Cif gaf. Je kan het deze hotelfamilie niet kwalijk nemen, in een land dat oneindig meer monumentaal erfgoed heeft dan er onderhoudsbudget is, zelfs als je gulle giften van Unesco en George Soros meeneemt. Niets om je druk over te maken. Zeker niet in deze hitte.
Gepost op 04 juli 2017

Italiaanse helden

De hotelkamer heet Astolfo. Geen idee wat dat betekent. Ik ben in Ferrara. Voor het eerst in meer dan dertig jaar doorkruis ik Italië, op weg naar een huwelijk van vage kennissen, in het uiterste puntje van de hak van de laars. In Emilia-Romagna, zo ongeveer het rijkste deel van het land, heb ik een eerste stop gemaakt. Dit is de streek waar het coöperatieve ondernemingsmodel tot grote bloei is gekomen. Het is geen Haarlemmer wonderolie voor de economie, maar zorgt aantoonbaar al jaren voor veel welvaart: maar liefst dertig procent van het bruto regionaal produkt komt via coöperaties tot stand. De Noord-Italiaanse coöperaties lieten in de jaren na de financiële crisis een anti-cyclische banengroei zien, en de jeugdwerkloosheid is hier mede dankzij de coöperaties niet de helft van die in het diepe Zuiden. Het lijkt ook voor ons een interessant bedrijfsmodel, zeker voor MKB-bedrijven die bekneld raken tussen internetconcurrentie en het weer steeds stroever wordende Nederlandse ontslagrecht. Deze regio blijft de trekker van de Italiaanse economie. Noord-Oost Italië mag dan last hebben van een voortdurende bankencrisis, ook zonder vergrootglas is te zien dat hier de laatste jaren nieuwe multinationals zijn ontstaan, zoals Zambon Pharma en Calzedonia. Geen coöperaties overigens, maar gewoon mega-familiebedrijven. Ferrara is ondertussen de meest lome stad waar ik in jaren ben geweest. Tijdens een doodstille zondagmiddag zoek ik verkoeling in het stadskasteel, en ontdek dat Astolfo een van de hoofdpersonen is uit Orlando Furioso: een beroemd heldendicht uit de vroege renaissance, van de uit Ferrara afkomstige Ludovico Ariosto. Ik weet ook niets. Orlando - zo heet de hotelkamer aan de overkant bedenk ik nu - wordt waanzinnig als gevolg van zijn onbeantwoorde liefde voor Angelica - kamer aan het einde van de gang -, waardoor hij zijn strijd voor het christendom tegen de heidenen verzaakt. De Engelse ridder Astolfo - daar is hij! - redt hem: hij reist naar de maan, waar hij alle dingen terugvindt die de mensen op aarde hebben verloren - en dus ook het verstand van Orlando. Hij neemt het mee terug naar aarde in een fles waaruit Orlando drinkt totdat hij weer bij zijn volle verstand is. Het spreekt vanzelf dat daarna onder Orlando's leiding de heidenen worden verslagen. Als het epos waar zou zijn, heeft Ferrara veel te danken aan die ene Engelsman, die in het verhaal zelf overigens -saillant detail - voortdurend dronken is. Een allegorie voor Europese samenwerking? Feit is dat de Italianen ondanks hun omvangrijke interne economie veel profiteerden van de handel binnen de EU. Hier in het Noorden in elk geval. Ik ben benieuwd naar het verre Zuiden.
Gepost op 27 juni 2017

Schulden-tussenjaar

De discussie over groepen die in de samenleving achterblijven is niet eenvoudig. Dat komt misschien omdat achter helder lijkende feiten een weerbarstige werkelijkheid zit. Zo zijn de inkomensverschillen tussen hoog en laag in Nederland best redelijk te noemen, maar zeggen die niets over het feit dat een deel van de bevolking niet mee kan komen met de meeste maatschappelijke ontwikkelingen — of het nu de arbeidsmarkt, de volksgezondheid of de digitalisering betreft. Een voorbeeld. In één van de zaterdagbijlages van de kranten van afgelopen weekeinde stond een artikel over het zogenoemde tussenjaar: kinderen die het voorrecht hebben om er na het eindexamen een jaar tussenuit te gaan. Dat klinkt duur, en dat is het ook, zo weet ik. Maar de schrijfster heeft onderzoek gedaan en schrijft: je hoeft geen rijke ouders te hebben voor een tussenjaar. Er zijn tenslotte al cursussen te vinden die ‘maar’ 900 euro kosten. Maar het leven laat zich niet in zulke eenvoud vatten. De journaliste heeft zich kennelijk niet gerealiseerd dat in veel gezinnen een jaar uitstel van gaan werken of studeren geld kost, niet alleen nu, maar ook later in het leven. Als je net je vmbo — of je vwo — hebt afgerond en je ouders geen geld over hebben, betekent een rugzakreis, ook al verdien je hem zelf met een baantje, alleen maar uitstel van op je eigen benen staan, daar is geen geld voor, en er is dan geen andere keuze dan meteen aan je vervolgopleiding te beginnen — of aan het werk te gaan. In veel gezinnen is de term tussenjaar onbekend. Er zijn in Nederland 1,3 miljoen huishoudens die kampen met problematische schulden, zo laat het rapport ‘Eenvoud Loont’ van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving zien. Steeds meer Nederlanders in de meest kwetsbare regionen van de samenleving, raken diep in de schulden verwikkeld. Vaak zijn ze in de problemen geraakt door tegenvallers in het leven die iedereen kunnen overkomen: ziekte, scheiding, verlies van werk of verlies van een gezinslid. Vorig jaar al luidden drie gerenommeerde instanties de noodklok in een gezamenlijk rapport: in Nederland kunnen schulden bij arme gezinnen extreem snel oplopen, doordat er al snel allerlei boetes en incassokosten verschuldigd zijn: zo ontstaat een angstaanjagende schuldvermenigvuldiging. Hier is dringend hulp nodig: begeleiding in het beheer van financiën, maar ook genade van een soms hardvochtige overheid. Ik stel voor om huishoudens die in ernstige financiële problemen komen een jaar respijt te geven: een jaar waarin ze professionele hulp krijgen om alles weer op orde te brengen en naar de toekomst leren kijken. Om weer terug te kunnen keren naar de eenvoud van het leven. En alsnog voor iedereen zijn eigen tussenjaar.
Gepost op 20 juni 2017

Kohls momentum

Talent is niet voldoende. Daarnaast jarenlang oefenen schiet ook tekort. Het juiste moment, dat heb je ook nodig. Een groot mens is iemand die het momentum herkent, en juist dan zijn talent en vaardigheden inzet. Neem Helmut Kohl. Hij opereerde geniaal in 1990, op het steile pad naar Deutsche Widervereinigung. Hij voelde aan dat Thatcher en Mitterand in hun nadagen waren en geen fut meer hadden om hem echt de voet dwars te zetten in zijn streven naar de nieuwe Duitse eenheid. Hij passeerde hen beiden door de zegen te vragen van de Amerikaanse president Bush en een bondje te sluiten met Michael Gorbatsjov. Dat Kohl een politiek genie was hadden weinigen zien aankomen. Velen — ik behoorde tot hen — volgden hem halverwege de jaren zeventig ietwat meewarig: een ideeënarme conventionalist kon nooit een serieuze kandidaat zijn voor het bondskanselierschap. Oude politiek avant- la-letter. Stoorzender Maar in 1980 veranderde er iets belangrijks in de Duitse politiek. Kohl liet tamelijk onverwacht zijn grote rivaal in de CDU/CSU, de aartsreactionair Franz-Josef Strauss voorgaan als lijsttrekker/kanselierskandidaat. Jarenlang was Strauss een stoorzender voor Kohl: zoals de meerijdende passagier die vanaf de achterbank op gelijkhebberige toon commentaar levert op je rijstijl en beweert dat hij het beter kan. En nu mocht hij ineens. Strauss worstelde niet alleen met zijn eigen imago van onbetrouwbare houwdegen, maar moest het ook nog eens opnemen tegen de immer coole — kühle — Helmut Schmidt, en hij verloor dus de verkiezingen, die Kohl vier jaar eerder zo glanzend had gewonnen. Zo was het feit dat Kohl had willen plaatsmaken voor Strauss een ideale manier gebleken om het tegenspel in eigen partij voor lange tijd uit te schakelen. Volgens het principe: laat je rivaal zijn eigen kuil graven, het ruimt op en je houdt ook nog schone handen. Sluwe dealmaker Misschien is het feit dat Kohl zich in 1980 neerlegde bij Strauss als kanselierskandidaat eigenlijk het beslissende moment in de geschiedenis van de Duitse eenwording. De weg kwam zo vrij voor een sluwe dealmaker, want dat was Kohl, om onbetwist de leiding te nemen over de CDU. En er was een dealmaker nodig om eind 1989 tussen alle klippen door te zeilen. Kohl's momentum werd zo het contrapunt van de 20ste eeuwse Europese geschiedenis. Het zorgde voor een sterk maar vreedzaam Duitsland dat onder Merkel moreel en ondernemend leider is geworden in Europa. Zonder Kohl zou de EU de brexit wellicht niet overleefd hebben. Dat Kohl zijn opvolging slecht had geregeld valt zijn politieke omgeving evenzeer aan te rekenen als hemzelf. Anderzijds, het is wel weer menselijk dat een groot mens het moment niet herkent waarop zijn momentum achter hem ligt.
Gepost op 13 juni 2017

Brits leiderschap

In Zürich moest ik een verhaal houden op een advocatencongres. Omdat ik een fout had gemaakt met de hotelreservering belandde ik in een appartementje dat het hotel in de buurt nog ter beschikking had — een merkwaardige hybride van hotel en airbnb. Het was een armoedige, te fel verlichte ruimte aan een drukke weg. Er stond een wiebelig aanrechtje met lelijke keukenkastjes er boven en er hing een ventilator waarvan de middencilinder op een welhaast obscene wijze op en neer bewoog. Alsof dat niet ellendig genoeg was, keek ik op het schermpje van mijn telefoon naar het nieuws dat Theresa May er niet over dacht om op te stappen, maar, integendeel, een coalitie voorstond met de Noordierse Unionisten. Dat Theresa May er de afgelopen maanden blijk van gaf werkelijk geen idee te hebben wat een brexit zou kunnen beteken is al droevig genoeg, maar dat ze niet aanvoelt dat ze door samenwerking met de Unionisten grote groepen uit de bevolking en ook haar eigen kiezers tegen het hoofd stoot is een ongekend dieptepunt. Ik moest denken aan een interview in deze krant met een zekere mevrouw Parmar die empathie-expert was of zoiets, en die bedrijven adviseert hoe ze empathie voor hun klanten kunnen ontwikkelen en zo beter presteren. Dat is even wennen voor mij: ik heb dertig jaar tegen advocaat-stagiaires gezegd dat ze hun zaak goed moeten doen en de klant, ach, daar hoef je niet mee met vakantie, moet je maar denken. Maar dat is dus uit. Het gaat nu, aldus deze mevrouw, om '...de emotionele impact van een bedrijf op zijn medewerkers en klanten, en op de maatschappij van nu en de toekomst'. Het klinkt als een brochuretekst. Toch, de Britse Conservatieven zouden best eens zo'n cursusje kunnen volgen bij mevrouw Parmar — zelf nota bene een Britse. Het zou ze helpen om meer inzicht te krijgen in wat echt in het belang van zowel de kiezer als het Verenigd Koninkrijk is. Iemand in de leiding van de Tories zal een keer het hoge woord moeten uitspreken: brexit is een doodlopende weg, het kost banen, vernietigt kapitaal, isoleert de Britten ten opzichte van Europa en is fnuikend voor de toekomstmogelijkheden van jonge landgenoten. Misschien dat oefenen op empathie daarbij helpt. Het zou de Conservatieven bovendien kunnen leren dat het niet nodig is om voortdurend messen in elkaars ruggen te steken: een beetje dialoog en luisteren naar elkaar kan ook geen kwaad. Of is dat nu weer té empatisch?, vroeg ik mezelf af, nog even van de lelijke keukenkastjes en de tl-buizen in het appartement genietend, voordat ik het licht uitdeed. Nee, dat is gewoon leiderschap tonen, mrs May.